Niccolò Paganini

Niccolo Paganini – o fotografii pokazującej niezwykły uchwyt skrzypiec

Któż nie słyszał o Niccolò Paganinim, legendarnym skrzypku, który – jak głosi miejska (i nie tylko) legenda – podpisywał pakt z diabłem, by osiągnąć niewiarygodną wirtuozerię? W epoce, w której gęste chmury romantyzmu wisiały nad europejską kulturą, pojawił się człowiek, którego technika gry na skrzypcach zdawała się przekraczać granice ludzkich możliwości. Dziś chcę Ci opowiedzieć o pewnej wyjątkowej fotografii, która – choć nie jest bezpośrednim zdjęciem z XIX wieku (wszak technika fotograficzna dopiero raczkowała) – stanowi uwiecznienie postaci Paganiniego i sposobu, w jaki chwytał skrzypce. Miałem okazję zobaczyć tę fotografię przy okazji wystawy związanej z życiem i twórczością wirtuoza, a wrażenie, jakie wywarło na mnie to ujęcie, pozostanie w mojej pamięci na długo.

Nazywam się Barnaba, lecz znajomi mówią mi Barni Brodaty. Jestem Poznańczykiem z natury, podróżnikiem z zamiłowania i gawędziarzem z pasji. Zazwyczaj opisuję eskapady w Bieszczady, przygody mojego psa Berdo czy anegdoty z Land Rovera Discovery. Tym razem jednak przeniosłem się w bardziej kameralne, kulturalne rejony – prosto do sali wystawowej, gdzie dane mi było ujrzeć fotografię Paganiniego w pozycji tak sugestywnej, że przez moment miałem wrażenie, iż słyszę brzmienie jego skrzypiec. Pozwól, że opowiem Ci o tym niezwykłym obrazie i tym, co z niego można wyczytać.

Magia jednego ujęcia – czym jest ta słynna fotografia?

Mówiąc „fotografia”, muszę doprecyzować: to w rzeczywistości wierna reprodukcja pewnego starego portretu lub dagerotypu (a może nawet retuszowanej litografii), który uchwycił Niccolò Paganiniego w chwili skupienia. Na wystawie, o której wspominam, eksponowano wiele materiałów graficznych związanych z wirtuozem – m.in. karykatury, szkice i właśnie to jedno niezwykłe ujęcie. Na pierwszy rzut oka wydaje się dość statyczne: ot, mężczyzna w surducie, z włosami przyprószonymi czasem, skrzypce oparte na ramieniu. Jednak im dłużej się przyglądasz, tym więcej widzisz – zwłaszcza w ułożeniu dłoni na gryfie.

Ponoć legendarny chwyt Paganiniego był jego sekretem – pozwalał na imponująco szeroką pracę palców. Według niektórych źródeł, wirtuoz miał elastyczne stawy, co umożliwiało mu wykonywanie ruchów niemożliwych dla przeciętnego muzyka. Obejrzenie w powiększeniu tej fotografii może być równie fascynujące, co analiza kadru filmowego: zauważysz lekko nienaturalne wygięcie nadgarstka, naprężoną wewnętrzną stronę dłoni i pewne „przesunięcie” kciuka, dzięki czemu struny były w pełni kontrolowane. Ta gra światła i cienia na zdjęciu budzi prawdziwy dreszcz, bo nagle masz wrażenie, jakbyś stał tuż obok mistrza podczas koncertu.

Krótka historia – kim był Niccolò Paganini i czego dokonał?

Dla porządku przywołam nieco faktów: Niccolò Paganini (1782–1840) urodził się w Genui. Już w młodym wieku zdradzał niebywały talent do skrzypiec, co wkrótce przerodziło się w karierę koncertującego wirtuoza. Przeszedł do historii nie tylko jako niesamowity skrzypek, ale też jako kompozytor – choć jego utwory często wymagały takiej zręczności, że mało który muzyk mógł je w pełni wykonywać. W tamtych czasach krążyły pogłoski, że Paganini zaprzedał duszę diabłu, bo nikt inny nie był w stanie dorównać mu wirtuozerii.

Oprócz tego, od zawsze fascynowały mnie drobne szczegóły jego życia: liczne romanse, trudne relacje z rodziną, a także problemy zdrowotne, które objawiały się m.in. chorobą, zmuszającą go do stosowania nietypowych metod gry. Wszystko to razem sprawiało, że postać Paganiniego wzbudzała skrajne emocje – jedni go uwielbiali, drudzy szeptali o mrocznej aurze i szatańskiej pomocy. Tak czy owak, stał się ikoną, a każda wizualna pamiątka po nim ma teraz ogromną wartość, bo zbliża nas do tego niezwykłego człowieka.

Co mówi legenda o chwycie Paganiniego?

1. Elastyczność stawów – podobno potrafił odchylić stawy palców w sposób, który umożliwiał grę na czterech strunach naraz.
2. Specjalne struny – niektórzy twierdzili, że używał cieńszych, delikatniejszych strun, by je szybciej „wykładać”.
3. Własny system ćwiczeń – pogłoski mówią o tajemnych praktykach, które rozwijały siłę i rozciągliwość dłoni.
4. Intuicja i improwizacja – wirtuoz potrafił grać bez żadnego zapisu, rozwijając motywy w locie.
5. Aura tajemnicy – wszystko to otaczało się mgłą podejrzeń, niczym w najlepszych legendach muzycznych.

Fotograficzna zagadka – szczegóły uchwycone w kadrze

Patrząc na opisywaną reprodukcję, warto zwrócić uwagę na kilka elementów. Po pierwsze, sama poza Paganiniego: stoi lekko pochylony, jakby zanurzony w melodii. Głowa przechylona w stronę gryfu, przez co włosy opadają mu na czoło. Ale najciekawsze jest to, w jaki sposób lewa dłoń okala szyjkę skrzypiec. Zwykle skrzypek spoczywa kciukiem od dołu, a palcami dociska poszczególne struny. Tu jednak widać, że dłoń jest niejako obrócona do przodu, palce wydłużone, jakby chciały złapać kilka progów jednocześnie.

Obrazek robi wrażenie dynamicznego, choć to przecież statyczne przedstawienie. Myślę, że właśnie dzięki temu można docenić, jak ważna w grze Paganiniego była sama postura. Współcześni skrzypkowie często wzorują się na jego stylu, choć nie każdy potrafi powtórzyć tę „naginającą anatomię” technikę. W fotografii widoczne są też długie paznokcie prawej dłoni, co w dawnych czasach bywało czasem spotykane u muzyków. Nieco w kontrze do dzisiejszej szkoły gry, ale – jak widać – w tamtej epoce nie było to rzadkością.

Klimat wystawy – jak się czułem, oglądając to arcydzieło

Wystawa, na której trafiłem na tę fotografię, odbywała się w klimatycznych piwnicach jednego z poznańskich pałacyków. Zamiast jazzu czy współczesnej muzyki w tle, organizatorzy puścili nagrania z dawnych interpretacji „Capricci” Paganiniego – słychać było np. Itzhaka Perlmana czy Hilary Hahn. Wyobraź sobie: schodzisz kamiennymi schodami, a z głośników dobiega wirtuozerskie staccato – czujesz, jakby sam mistrz unosił się gdzieś w powietrzu, a każdy eksponat nabierał życia.

Kiedy stanąłem przed reprodukcją zdjęcia, miałem dreszcz emocji. Może to magia niewielkiej sali, ciepłe światło reflektorów padających na obraz, a może zwykła wrażliwość na historię i muzykę. Jedno jest pewne: w tym momencie zapomniałem o całym mieście i moich codziennych sprawach (takich jak planowanie kolejnej wyprawy Land Roverem). Zamiast tego przeniosłem się do XIX wieku, próbując dostrzec w spojrzeniu Paganiniego mieszaninę geniuszu i tajemnicy.

Kilka rad, jak podejść do oglądania takich fotografii:

1. Poświęć chwilę na wczytanie się w tło historyczne – wtedy zauważysz więcej smaczków.
2. Obserwuj detal – tu znaczenie ma każdy gest, fałda ubrania, ułożenie dłoni czy cień rzucany na rysy twarzy.
3. Wyłącz rozproszenia – zostaw telefon w kieszeni i skup się na atmosferze.
4. Posłuchaj muzyki – jeśli to możliwe, włącz preludium lub kaprys Paganiniego; zrozumiesz kontekst ruchu w fotografii.
5. Daj się oczarować – czasem w sztuce największa frajda tkwi w subiektywnych wrażeniach, bez chłodnej analizy.

Czy czegoś nauczyłem się od Paganiniego?

Patrząc na uchwyt skrzypiec, na tę – wydawałoby się – niemożliwą pozycję dłoni, zacząłem się zastanawiać nad granicami ludzkich umiejętności. Paganini dowodzi, że często to, co uchodzi za niedostępne, staje się osiągalne dzięki determinacji, nieustannemu treningowi i odrobinie talentu. W fotografii tej widzę symbol wyjścia poza strefę komfortu. W moich podróżach też jest podobnie: kiedy wydaje się, że nie da się przejechać Land Roverem przez rozmokły szlak, próbuję jeszcze raz, szukam innego kąta, innej prędkości.

Być może to porównanie jest nietypowe – wirtuoz skrzypiec i kierowca terenówki. Ale w obu przypadkach kluczowa jest pasja i przekraczanie swoich ograniczeń. W końcu Paganini też musiał kiedyś stawić czoło wątpliwościom czy dyskomfortowi ciała. A jednak to właśnie te granice sprawiały, że stał się legendą. Oglądanie takiej fotografii przypomina, że sztuka jest nie tylko pięknem, ale też drogą pełną wyrzeczeń i ciężkiej pracy.

Podsumowanie: fotografia z dawnych lat, a wciąż żywa magia

Czas płynie nieubłaganie, a Niccolò Paganini od dawna spoczywa w historii. Mimo to, jego duch przetrwał w kompozycjach, opowieściach i obrazach, takich jak ta reprodukcja. Oglądając ją, czujesz, że oto stajesz naprzeciw człowieka, który swą muzyką zawładnął sercami Europejczyków. Jego mistrzowskie uchwycenie skrzypiec i pewny, a zarazem natchniony wzrok, mówią nam więcej o twórczym szaleństwie niż tony biograficznych książek.

Zachęcam Cię, byś poszukał w swoim otoczeniu wystaw i materiałów, które pozwolą Ci obcować z tego typu zabytkami kultury muzycznej. Nie trzeba być skrzypkiem ani znawcą historii, by poczuć dreszcz emocji i zafascynować się tym, jak ludzka pasja staje się niemal nieśmiertelna. Dla mnie – Barnaby, kochającego wojaże i opowiadanie gawęd – spotkanie z fotografią Paganiniego było przystankiem w podróży do epoki, gdzie rodziły się legendy o diabelskich dźwiękach i magicznej mocy muzyki.

Pamiętaj: czasem wystarczy jedno zdjęcie, by odkryć całą historię ukrytą w geście, cieniu i tajemnicy. „Niccolò Paganini – człowiek, co diabelskie skrzypce wygrał” – ktoś mógłby rzec z przekąsem. A ja powiem: to ten, co dotknął granic ludzkich możliwości, a my, patrząc na sposób, w jaki chwytał skrzypce, wciąż możemy się uczyć odwagi i poświęcenia w drodze do mistrzostwa. Oto siła sztuki – nigdy nie przestaje nas zadziwiać.